افشين پروين پور- مدیر مركز مطالعات تكنولوژي دانشگاه علم و صنعت ايران: پیام حضرت امام خمینی(ره) به مناسبت تشکیل حساب 100 محرومان در تاريخ 21/1/58 از نخستين پیام هاي «اقتصادی» ایشان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران است. ایشان در اين پيام با اذعان به حساس بودن مقطع مورد نظر، ایجاد «نظام عدل اسلامی» را در سرلوحه‌ی برنامه‌ها قرار داده و «ریشه کن کردن فقر و استضعاف» و «مبارزه علیه فقر و محرومیت» را از اولویتهای انقلاب اسلامي بر‌شمردند و در ادامه با مطرح کردن مسئله‌ی «مسکن»، در عمل نقطه‌ی شروع تحقق عدالت و مبارزه با فقر و محرومیت درحوزه‌ی اقتصاد را ترسيم كرده و تأمين مسکن محرومان را در اولویت اول برنامه‌های اقتصادی انقلاب قرار می‌دهند.

با دقت در اين پيام تاريخي امام(ره)، ژرف نگري و دقت نظر ايشان در خصوص اهميت موضوع مسكن و خصوصاً روش هاي موثر تامين مسكن مردم به خوبي قابل ملاحظه است و البته متاسفانه تا پيش از اين مورد كم توجهي مسئولان اين حوزه قرار گرفته بود.

گفتني است چهارچوب نظري طرح مسكن مهر (سياست زمين صفر) كه خصوصاً در سال گذشته نقش مهمي در كاهش بي سابقه قيمت مسكن داشته و از جمله راهكارهاي مهم دولت نهم براي خانه دار كردن كم درآمدها و كاهش «سهم هزينه مسكن در سبد خانوار» است منطبق بر تاكيدات صريح حضرت امام (ره) مبني بر ضرورت «حل مشكل زمين» و «عدم دريافت هيچ گونه وجهي در قبال اعطاي زمين» جهت ساخت مسكن اقشار هدف در اين پيام مهم است.

در ادامه با نگاهي به بخش هايي از اين پيام مهم اقتصادي بر زواياي ارزشمندي كه آن پير فرزانه روشن كرده بود مروري تحليلي مي نماييم.

اميد است كه با همت بيشتر و مديريت مسئولان اجرايي، اين سياستهاي اصولي در حوزه مسكن در مرحله اجرا نيز به نحو احسن پيگيري شود كه در اين صورت گام بلندي در تحقق عدالت اجتماعي برداشته خواهد شد.

الف)‌ لزوم کاهش «سهم هزینه‌ی مسکن در سبد هزینه‌ی خانوار»

در اين پيام حضرت امام (ره) می‌فرمایند:

«قشر عظیمی از مستضعفان جامعه هم به کلی از داشتن خانه محروم بودند... چه بسا قسمت مهمی از درآمد ناچیزشان را بایستی برای اجاره‌ی آن بپردازند و این میراث شوم برای ملت ما باقی مانده و اکنون جامعه‌ی ما با چنین مصیبتی دست به گریبان است. نظام اسلامی چنین ظلم و تبعیضی را تحمل نخواهد کرد...»، « در هر محل از بين افراد صالح و مورد اعتماد، گروهي حداقل مركب از سه نفر از مهندسان و كارشناسان شهرسازي و خانه سازي و يك نفر روحاني و يك نماينده دولت ا نتخاب شوند تا با صرفه جويي و دقت كامل خانه هاي ارزان قيمتي بسازند و در اختيار محرومان قرار دهند...»

تقدم سیاست‌های کاهش هزینه نسبت به افزایش درآمد خانوار:حضرت امام خمینی (ره) با تأکید بر این نکته که «سهم هزینه‌ی مسکن درسبد هزینه‌ی خانوار» بالاست بیان می‌دارند این شرایط میراث شومی است که از رژیم گذشته به ارث رسیده و برنامه‌ریزی های دولت باید به نحوی باشد که با تأمين مسكن ارزان براي محرومان، این سهم درحد متعادلی باقی بماند. تجربه‌ی 40 سال اخیر نشان داده است که سیاست‌های افزایش درآمد خانوار به تنهايی نتوانسته است فقر که به منزله عدم تطابق درآمدهای خانوار با هزینه نیازهای اساسی خانوار است را در کشور ریشه کن کند؛ چرا که هر ساله افراد تحت تکفل سازمان‌هاي حمايتي که مستمری دریافت می کنند افزایش يافته است. بنابراین ضرورت دارد ابتدا سیاست‌های کاهش هزینه‌ی نياز هاي اساسي خانوار در دستور کار مسوولین کشور قرار گیرد تا سیاست‌های افزایش درآمد مؤثر واقع شوند.

مسکن بالاترین هزینه‌ی خانوار: در ادبیات «سیاستگذاری مسکن» یکی از شاخص‌های مهمی که دولت‌ها همواره آن ‌را مورد توجه دارند شاخص «سهم هزینه مسکن در سبد هزینه خانوار» است. این شاخص در كشورهاي پيشرفته در محدوده 20٪ است. در حال حاضر متوسط سهم هزینه‌ی مسکن در سبد هزینه‌ی خانوار در کشور ایران به 30 درصد، در کلان‌شهرها به 50 درصد و در دهک‌های پائین‌درآمدی در کلان‌شهرها به 70 درصد شغل ثابت سرپرست خانوار نیز می‌رسد. بنابراین اولویت اول در کاهش هزینه نياز‌های اساسي خانوار به طور طبیعی با بخش مسکن است زیرا این بخش دارای بیشترین سهم در سبد هزینه‌ی خانوار است. حضرت امام (ره) نیز با اولویت دادن به تأمين مسکن محرومان در برنامه‌های اقتصادی انقلاب، در عمل سیاست های کاهش هزینه‌ی خانوار را در دستور کار قرار دادند و در بخش هزینه‌های اساسی خانوار، اصلاح هزینه های بخش مسکن را که دارای بیشترین سهم در سبد هزینه‌ی خانوار است در اولویت نخست قرار دادند زیرا در صورت تأمین مسکن ارزان محرومان، گام اول فقرزدایی و برقراری عدالت اقتصادی برداشته خواهد شد.

ب) لزوم حل معضل زمین

در اين پيام حضرت امام(ره) می‌فرمایند:

«مشکل زمین باید حل شود و همه‌ی بندگان خدا باید از این موهبت الهی استفاده کنند، همه محرومان باید خانه داشته باشند... بر دولت اسلامی است که برای این مسئله‌ی مهم چاره ای بیاندیشد...»، «در این طرح به هیچ وجه پولی در برابر خرید زمین پرداخت نشود»

زمین مهمترین نهاده‌ی تولید: در ادبیات اقتصادی، کالای «زمین» به دلیل داشتن ویژگی‌های منحصر بفرد همچون غیر قابل تولید بودن، غیر منقول بودن، جانشین نداشتن و ناهمگن بودن دارای اهمیت بالایی است و همیشه تخصیص بهینه‌ی منابع محدود زمین یک کشور به آحاد مردم و فعالیت‌های اقتصادی از اولویتهای برنامه‌ریزان اقتصادی بوده است. اصولا اگر سیاست‌های زمین در اقتصاد یک کشور به درستی طراحی و اجرا نشود کل اقتصاد از اين ناحيه دچار آسیب و انحراف می شود و هزینه های تولید در تمام بخش ها اعم از مسکن، کشاورزی، صنعت، و خدمات افزایش مي يابد. درنتیجه نرخ بازگشت سرمایه‌گذاری در سوداگری زمین، از تولید كالا و خدمات فراتر رفته و سرمایه‌گذاری در تولید كالا و خدمات فاقد توجیه اقتصادی می شود. در بخش مسکن، زمین اصلی‌ترین نهاده‌ی تولید است و بیشترین هزینه را در فرآیند تولید مسکن به خود اختصاص می‌دهد.

سیاست زمین صفر: یکی از پیشرفته‌ترین سیاست‌هایی که در حال حاضر در کشورهای موفق در حل معضل مسکن در حال انجام است، سیاست «زمین صفر» است بدین معنی که دولت ها حق مالكيت زمین های خود را برای ساخت مسکن به مردم نفروخته بلکه بدون دريافت وجه و به صورت حق بهره برداری (اجاره بلند مدت) در اختیار آنان قرار می دهند. عدم دريافت وجه بابت خرید زمين مورد تأكيد حضرت امام (ره) بوده است. در واقع دولت با واگذاری زمین بدون دريافت هزینه (هزينه صفر) و بدون فروش حق مالكيت زمین مي تواند هزينه‌ی توليد را به شدت كاهش دهد. مانند آنچه اخیراً تحت عنوان طرح مسکن مهر و اجاره‌ی بلندمدت زمین (99 سال) در دستور کار دولت قرار گرفته است. این راهبرد باعث می‌شود هزینه‌ی زمین از نقدینگی اولیه برای تولید مسکن حذف شود و تمام سرمایه‌ها به تولید مبدل شده و در نهایت مسکن با هزینه‌ی کمتری تولید و به دست محرومان و مستضعفان برسد.

ج)‌ تمرکز بر روی تولید و عرضه‌ی مسکن

در اين پيام حضرت امام (ره) می‌فرمایند:

«اينجانب حسابي به شماره 100 در تمام شعب بانك ملي افتتاح كرده و از تمام كساني كه توانايي دارند دعوت مي كنم كه براي كمك به خانه سازي براي محرومان به اين حساب پول واريز كنند»

تولید مسکن؛ راه‌کار حل بحران: براي جلوگيري از تورم در شرايط افزايش تقاضاي كالا نسبت به توليد و عرضه، سياست‌هاي تحريك توليد و عرضه (مانند كاهش هزينه‌هاي توليد، پرداخت وام و یا كمك بلا عوض به توليد و خريد تضميني) در دستور كار قرار مي‌گيرد. اتخاذ اين سياست‌ها در اين شرايط باعث كاهش تورم شده و به رشد اقتصادي كمك مي‌كند، امری که حضرت امام خمینی (ره) با تعبیر «کمک به خانه‌سازی» بر آن تأکید داشته‌اند. تجربه سال‌هاي گذشته نشان داده است كه تحريك تقاضاي مسكن در اين شرايط نادرست بوده و منجر به حل مشكل مسكن محرومان نشده است.

تولید مسکن، محرک افزایش درآمد خانوار: همچنين افزايش توليد و عرضه مسكن با توجه به ارتباط پسين و پيشين بسيار بالاي اين بخش با ساير بخش هاي توليدي و خدماتي، اشتغال زايي و رشد اقتصادي بالايي را به همراه دارد كه منجر به افزايش درآمد خانوارها مي شود. اصولا بخش مسكن تنها بخشي است كه با اتخاذ سياست هاي مناسب مي‌تواند به صورت توامان هزينه‌هاي خانوار را كاهش و درآمد را افزايش دهد و اين كوتاه‌ترين مسير براي تحقق عدالت و مبارزه با فقر و محرومیت است. اتخاذ اين سياست‌ها به طور طبيعي رشد اقتصادي توام با عدالت را به دنبال خواهد داشت.

متن پیام امام خمینی به مناسبت تشکیل حساب 100 محرومان