گزارش شماره يك هیأت تحقیق و تفحص مجلس از دانشگاه آزاد(1)

بررسی عملکرد دانشگاه آزاد اسلامی:

هیأت تحقیق و تفحص مجلس از آموزش عالی کشور، متأسفانه به دلیل عدم همكاری دانشگاه آزاد اسلامی، موفق نشد تا جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز خود از سازمان مركزی و واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی را به‌طور كامل انجام دهد …

هیأت تحقیق و تفحص مجلس شورای اسلامی از آموزش عالی کشور دانشگاه آزاد اسلامی
گزارش شماره 1

 

بررسی عملکرد دانشگاه آزاد اسلامی
از دیدگاه اساسنامه آن

مقدمه
بررسی عملکرد دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان جزء مهمی از نظام آموزش عالی کشور که از ابتدا با اهداف بسیار مقدس و ارزشمندی تشکیل شده است، از دیدگاه اساسنامه آن، اهداف و مأموریت‌های مراكز آموزش عالی و نیز دیگر قوانین مرتبط با این دانشگاه و آموزش عالی کشور، ضمن ارائه تصویری روشن از ساختار و عملکرد دانشگاه، می‌تواند در بهبود، ارتقاء و اصلاح عملکرد این مجموعه آموزشی و پژوهشی که با سرنوشت خیل عظیمی از جوانان این کشور ارتباط مستقیمی دارد، نقش به‌سزایی داشته باشد.
هیأت تحقیق و تفحص مجلس از آموزش عالی کشور، متأسفانه به دلیل عدم همكاری دانشگاه آزاد اسلامی، موفق نشد تا جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز خود از سازمان مركزی و واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی را به‌طور كامل انجام دهد و بسیاری از اطلاعات مورد نیاز درباره نحوه عملكرد دانشگاه در ادوار مختلف در اختیار هیأت تحقیق و تفحص قرار نگرفت. نهایتاً در ابتدای اردیبهشت ماه سال 85 و با تصویب هیأت رئیسه هیأت تحقیق و تفحص، به دلیل عدم همكاری مسؤولان دانشگاه آزاد اسلامی، فعالیت كارشناسان هیأت در این دانشگاه خاتمه‌یافته اعلام گردید.
اطلاعات جمع‌آوری‌شده از سازمان مركزی و واحدهای دانشگاهی دانشگاه آزاد اسلامی، همزمان با آغاز نمایه‌سازی سایر اسناد جمع‌آوری‌شده از سایر ستادها و مراكز آموزش عالی‌كشور و بر اساس سرفصل‌های تعیین‌شده تحقیق و تفحص، كدگذاری و موضوع‌بندی شده و در نهایت در هفت سرفصل عملكرد دانشگاه از دیدگاه اساسنامه، آموزشی، پ‍‍ژوهشی، اداری ـ مالی، عمرانی و املاك و مستغلات، مركز آزمون و كیفیت اعضای هیأت علمی دانشگاه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفتند که این گزارش در سرفصل اول تقدیم می‌شود.
فرآیند شکل‌گیری و رشد دانشگاه آزاد اسلامی دارای دو مقطع زمانی است؛ نخست فاصله زمانی تأسیس اولیه دانشگاه تا تصویب اساسنامه فعلی آن در شورایعالی انقلاب فرهنگی یعنی از تاریخ 11/9/61 تا 27/8/66، و دوم فاصله تصویب اساسنامه فعلی تا زمان حال.
اساسنامه فعلی دانشگاه آزاد اسلامی در جلسات 103، 127، 128 و 131 شورایعالی انقلاب فرهنگی به تصویب نهایی رسید و طی نامه شماره 3256/دش مورخ 27/8/66 به وزارتین علوم، تحقیقات و فناوری (فرهنگ و آموزش عالی وقت) و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و نیز دانشگاه آزاد اسلامی ابلاغ گردیده است. (1)
این گزارش ضمن بررسی مفاد اساسنامه فعلی دانشگاه و دیگر قوانین مربوطه، عملکرد دانشگاه آزاد اسلامی را از دیدگاه اساسنامه و بر اساس اطلاعات ارائه‌شده به هیأت تحقیق و تفحص از سوی دانشگاه آزاد اسلامی، وزارت علوم، شورایعالی انقلاب فرهنگی و دیگر نهادهای ذیصلاح، مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.
در نهایت لازم است خاطرنشان شود، از آنجا که تعدادی از وظایف هیأت امنا و رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، مستقیماً با حوزه اجرایی معاونت‌های مختلف این دانشگاه در ارتباط می‌باشند، لذا مواد و بندهای مرتبط با آنها (بندهای ج، د، هـ، و، ز، ح، ط، ل، م، ن و س ماده 12 و کل ماده 14 اساسنامه) در این گزارش مورد تحلیل قرار نگرفته و بررسی عملکرد هیأت امنا و رئیس دانشگاه در خصوص آنها در گزارشهای هیأت تحقیق و تفحص از حوزه‌های مربوطه (نظیر اداری ـ مالی، آموزشی، …) ارائه خواهد شد. همچنین فصل سوم اساسنامه دانشگاه آزاد اسلامی مربوط به انحلال دانشگاه می‌باشد و طبیعتاً بدان پرداخته نمی‌شود.

 

فصل اول ـ کلیات
ماده 1- در جهت تحقق اهداف مندرج در کلیات آئین‌نامه تأسیس مؤسسات آموزش عالی غیردولتی ـ غیرانتفاعی، مصوب چهل و یکمین جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی، دانشگاه آزاد اسلامی، که در این اساسنامه دانشگاه نامیده می‌شود، تأسیس می‌گردد.
1. اهداف تأسیس دانشگاه
طرح تشکیل دانشگاه آزاد اسلامی پس از مشورت آقای دکتر عبداله جاسبی با حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی، نخستین‌بار در سطح عمومی، در خطبه نمازجمعه مورخ 31/2/61 توسط حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی اعلام گردید. ایشان ضمن ایراد خطبه‌های نمازجمعه، اهداف و چشم‌انداز تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی را اینگونه اعلام کرد:
«یکی از طرق این است که از همین امسال در هر جا که دستمان رسید و شاید کم‌کم به روستا هم بکشد ـ البته به شهرهای کوچک به آسانی می‌رسد ـ مراکزی درست کنیم به نام دانشگاه آزاد اما نه دانشگاه آزاد رژیم گذشته، دانشگاه آزاد واقعی که مواد تحصیلی دانشگاهی را با روش تحصیلی که در حوزه‌های علمیه علوم دینی می‌خوانند، خوانده شود. امروز اگر یک دانشجو در سال به خاطر فضای دانشگاه و اساتید زیاد، کارمندان مؤسسه، وزارت علوم، آزمایشگاه‌ها و سایر چیزها، ده‌ها هزار تومان، صدها هزار تومان خرجش است، یک طلبه وقتی درس می‌خواند تقریباً هیچ خرجی ندارد و آن خرجهایی هم که دارد، خودش در یکی دو ماهی که می‌رود برای تبلیغ برمی‌گرداند و به مدرسه می‌آورد. اصلاً مدارس و خیلی چیزهای دیگر را پولهایی که طلبه‌ها به عنوان سهم امام، خمس و انفاقات از روستاها برمی‌گردانند، اداره می‌کنند. اصلاً مراجع با این پولها ا
داره می‌شوند.
ما فکر کردیم که برویم سراغ این مطلب و در مراکز استانها، جاهایی را آزاد شروع کنیم و کسانی که صلاحیت‌های فکری دارند را بپذیریم، هر کسی می‌خواهد بیاید، شرط دیپلم و اینها نکنیم. یک آموزشی بگذاریم برای کشف صلاحیتشان. وارد آنجا که شدند، کلاسهای محدود مثلاً سی نفری با استاد معین و در ساعت معین نباشد، مثل طلبه‌ها برگزار کنیم. ما وقتی در قم درس می‌خواندیم، آقایانی که اینجا هستند می‌دانند، طلبه‌های قم می‌دانند، بعد از سحر که نماز می‌خواندیم، می‌آمدیم مسجد بالاسر، در این مقبره، در آن مقبره، در مسجدها گوشه و کناری می‌نشستیم. یک استاد یک شاگرد داشت. یک طلبه، بنده که درس می‌خواندم مقید نبودم که استاد چه کسی باشد، کسی که یکسال از من جلو بود به من درس می‌داد. آن پایه را من می‌فهمیدم. استفاده‌کردن از شیوه تحصیل و تدریس دانشجو از مقام بالاتر به پایین‌تر، هم دانشجوهای بالاتری درس را بهتر می‌فهمند، چون آدم در درس‌دادن درس را می‌فهمد نه درس‌خواندن، درست فکر می‌کند چه باید بگوید؟ باید جواب سؤال را بدهد و بیشتر درسهای قم این طوری است. خود طلبه‌ها درس می‌دهند.
اساتید داوطلب امروز در دنیا زیادند، بازنشسته‌ها، پیرمردها، اینهایی که گوشه کتابخانه‌ها نشسته‌اند و مطالعه می‌کنند، در خانه‌هایشان نشسته‌اند، شاید در خارج از کشور، کربلا باشند، شاید پاریس باشند و شاید جای دیگر باشند؛ آرزو دارند یک محیط این طوری باشد و بیایند حرفهایشان را به یک عده طالب علم بزنند.
ما در قم به استاد، حقوق نمی‌دادیم، خودش فکر خودش را می‌کرد. برای دانشجو فکر خانه نمی‌کردیم. اگر خانه داشتیم، یک اتاق می‌دادیم و اگر نداشتیم، خودش می‌رفت و پیدا می‌کرد. چند نفر جمع می‌شدند یک خانه می‌گرفتند. اصلاً تقید نداریم. اگر داشته باشیم، خوابگاه می‌سازیم، می‌دهیم. غذا اگر داشتیم، می‌دهیم، اگر نداشتیم نمی‌دهیم، یک وعده غذا می‌دهیم. لباس اگر داشتیم، می‌دهیم، نداشتیم، نمی‌دهیم. بعد تعهد کار هم نداریم. او می‌خواهد درس بخواند. ما طالب علم می‌خواهیم. طالب مدرک نمی‌خواهیم آنجا بیاید. او می‌خواهد درس بخواند. البته هر کسی درس بخواند، یک پایان تحصیل به او می‌دهند که بتواند در صورت لزوم استفاده نماید و مردم بشناسد این فارغ‌التحصیل دانشگاه آزاد است، که اگر خواستند به او کار بدهند، اگر خواست در عین تحصیل کار کند، مجبورش نکنیم از صبح تا شب در مثلاً 5 تا کلاس شرکت کند، یک کلاس شرکت کند بقیه‌اش توی کارخانه است.» (2)
بر همین اساس حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی، حدود 4 ماه بعد در تاریخ 14/6/61 به عنوان رئیس شورای موقت دانشگاه آزاد اسلامی، طی حکمی به شماره 4539/ده در سربرگ مجلس شورای اسلامی، آقای دکتر عبداله جاسبی را به ریاست موقت دانشگاه منصوب نمود. (3)
در کتاب «حدیث آفرینش، روایتی تاریخی از ایجاد، رشد و بالندگی دانشگاه آزاد اسلامی» که توسط اداره‌کل اسناد و مدارک دانشگاه آزاد اسلامی انتشار یافته، آمده است:
«البته این حکم بیشتر جنبه حقوقی داشت و به‌منظور تحقق عینی شخصیت حقوقی ریاست دانشگاه آنطور که در اساسنامه پیش‌بینی شده بود، صادر شد، و الا دکتر جاسبی همگام با آیت‌اله هاشمی رفسنجانی، خود یکی از دو طراح اصلی اندیشه دانشگاه آزاد اسلامی بود و ایده آن برای اولین بار میان وی و آیت‌اله هاشمی رفسنجانی مطرح شده بود.» (4)
آقای دکتر جاسبی نیز بیان می‌دارد:
«ما مشخص کردیم که رئیس دانشگاه توسط شورای عالی [دانشگاه] تعیین شود، لذا رئیس شورای عالی که جناب آقای هاشمی بودند، یک حکمی را به عنوان رئیس دانشگاه به اینجانب دادند و ما هم کار را شروع کردیم.» (5)
در ادامه این روند، هیأت مؤسس اولیه دانشگاه مرکب از آقایان:
 [حضرت آیت‌اله العظمی] سید علی خامنه‌ای
 [حجت‌الاسلام و المسلمین] اکبر هاشمی رفسنجانی
 [مهندس] میرحسین موسوی
 [حجت‌الاسلام و المسلمین] سید احمد خمینی (ره)
 [دکتر] عبداله جاسبی
در مورخ 11/9/61 اولین جلسه خویش را تشکیل داده و ضمن تصویب اساسنامه اولیه دانشگاه (6)، آقای دکتر عبداله جاسبی را به عنوان رئیس دانشگاه آزاد اسلامی انتخاب می‌نمایند. (7)
ماده 1 اساسنامه اولیه دانشگاه، اهداف تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی را اینگونه بیان می‌دارد:
 بالابردن سطح اطلاعات علمی مردم در زمینه‌های مختلف
 تربیت و تعلیم افراد متعهد جهت رفع نیازهای مشروع جامعه
 خودکفا نمودن جامعه در زمینه‌های اقتصادی، صنعتی و …
 گسترش مرزهای دانش از طریق تحقیق و تبادل نظر با سایر منابع علمی جهان
بند ج ماده 4 اساسنامه اولیه دانشگاه نیز تأکید می‌کند که:
«نظام آموزشی دانشگاه ترکیبی از نظام‌های آموزشی رایج دانشگاهها و حوزه‌های علمیه خواهد بود.»
2. نگاه حضرت امام (ره)
هنگامیکه طرح ایجاد دانشگاه آزاد اسلامی به شکلی که اشاره شد، از سوی حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی نزد حضرت امام خمینی (ره) مطرح گردید، ایشان از آن استقبال کرده و مبلغی را نیز به عنوان کمک مالی به دانشگاه اختصاص می‌دهند. حضرت امام (ره) در تاریخ 24/8/62 نیز در دیدار مسؤولان دانشگاه آزاد اسلامی فرمودند:
«و من امیدوارم که انشاءالله شما آقایان و سایرین کمک کنید تا این دانشگاهی که به پیشنهاد آقای هاشمی تأسیس گردید و پیشنهاد بسیار خوبی بود، فعالیتش زیاد گردیده و در همه جا توسعه پیدا کند. خداوند به همه شما توفیق