رفتن به بالا

داستان باغ مرموز قلهك چيست؟

در ادامه، اتباع انگليسي با فراموشي مرحمت شاهانه، پا از حد خود فراتر گذاشتند و از حقوق خود تجاوز نموده و به ايجاد هرگونه دخل و تصرف به عنوان منطقه مسكوني در اين محل روي‌آوردند. در اين ايام، با استفاده از شرايط خاص آن دوران و ناآرامي‌هاي ملي، دست‌درازي انگليسي‌ها به حدي رسيد كه عملا حاكميت خود را بر سراسر قريه قلهك گسترش دادند و خود را حاكم بلامنازع قلهك برشمردند و از انجام هر فعاليتي در اين قريه اجتناب نكردند. بدين‌گونه نمايندگان استعمار پير، سيطره خود بر قلهك را آغاز نمودند.

 محمدحسين دلواري: تا به امروز كدام باغ براي شما مرموزتر و سوال برانگيزتر بوده است؟ باغ سفارت انگليس را چقدر مي‌شناسيد؟ از جمله مناطقي كه شايد تا به امروز نگاه كنجكاو بسياري را به خود جلب كرده  و سؤالات زيادي را در ذهن‌ها ايجاد كرده باشد، باغ سفارت انگليس در قلهك مي‌باشد.

ديوار آجري قرمز رنگ اين باغ  مشجر كه در افواه عموم بيشتر با نام «باغ قلهك» معروف مي‌باشد، در خيابان شريعتي، حد فاصل خيابان دولت و پل صدر با چند درب بزرگ و كوچك، فلزي و چوبي، و با سيم‌خاردارهايي برنده و تيز بر بالاي خود، با وسعتي بالغ بر مساحت چند شهرك، به راستي چه رازي بر سينه كهن‌سال خود دارد؟ هر يك از درختان سر به فلك كشيده چنار و كاج اين باغ كه عمري بيش از يكصد سال دارند،شاهد كدامين ماجراهاي گفتني و شنيدني و يا ناگفتني و ناشنيدني بوده‌اند؟

 دوقرن زير چكمه انگليسي‌ها

 اين باغ حامل خاطرات فراواني از بيش از يكصدوهفتاد سال تاريخ ايران مي‌باشد. ساكنان محله قلهك و  خيابان دولت، سال‌هاي سال است كه با اين باغ و رويدادهاي آن مانوس مي‌باشند.

شايد در بين مردان و زنان كهن‌سال قريه قلهك، هنوز هم بتوان افرادي را يافت كه خاطرات جنگ جهاني اول و دوم و سال‌هاي حضور انگليسي‌ها در اين باغ  و قريه قلهك را به خاطر آورند. اما داستان اين باغ مرموز و حضور انگليسي‌ها در آن چيست؟

 مال‌الاجاره 30 توماني

 از ديرباز قريه قلهك از شمالي‌ترين و زيباترين قريه‌هاي تهران بوده و آب و هواي خنك و فرح‌بخش اين منطقه، زبان‌زد همه ناظران بوده است. در سال 1251 قمري كه «سرجان كمپبل»  وزير مختار انگليس در ايران بود، محمد شاه اين باغ را كه جزو «تيول» شاهي بوده، به دولت انگلستان اجاره داد و سفارت انگليس ييلاق خود را در قلهك بنا كرد. پس از چندي، شاه از درآمد اجاره آن نيز صرف‌نظر نمود و اين محل را تلويحاً به طور رايگان در اختيار هيأت سياسي انگليس نهاد. مال‌الاجاره اين محل در آن زمان ماهي 30 تومان يا 15 ليره بيشتر نبود، ولي اين مرحمت شاهانه اعتبار فراواني براي وزير مختار انگلستان به ارمغان آورد و باعث افزايش شخصيت و اعتبار او در بين ديگر عوامل كشورهاي خارجي در ايران شد.

 انگليسي‌ها، حاكم قلهك

 در ادامه، اتباع انگليسي با فراموشي مرحمت شاهانه، پا از حد خود فراتر گذاشتند و از حقوق خود تجاوز نموده و به ايجاد هرگونه دخل و تصرف به عنوان منطقه مسكوني در اين محل روي‌آوردند. در اين ايام، با استفاده از شرايط خاص آن دوران و ناآرامي‌هاي ملي، دست‌درازي انگليسي‌ها به حدي رسيد كه عملا حاكميت خود را بر سراسر قريه قلهك گسترش دادند و خود را حاكم بلامنازع قلهك برشمردند و از انجام هر فعاليتي در اين قريه اجتناب نكردند. بدين‌گونه نمايندگان استعمار پير، سيطره خود بر قلهك را آغاز نمودند.

اما سيطره انگليسي‌ها بر قريه قلهك بيش از حد گسترش يافت. در تاريخ آمده است كه در اين دوره حاكميت بر قلهك با انگليسي‌ها بوده و مامورين ايراني حق مداخله در امور اين قريه را نداشتند تا جايي كه حتي كدخداي اين قريه را نيز انگليسي‌ها تعيين مي‌كردند.

سليمان بهبودي در يادداشت هاي تاريخي خود در همين رابطه نوشته است: «چندي پيش از كودتا، نظميه به فكر افتاد، پاسگاهي در قلهك ايجاد و به كار مردم رسيدگي كند. در شمال ديوار سفارت انگليس، مغازه جديدالاحداثي بود كه اجاره كردند و چهار نفر كه يك  وكيل و يك سرپاسبان بودند با ميز و لوازم دفتري آمدند. اما بلافاصله همان كدخداي سفارت انگليس آمد، ميزتحرير و لوازم دفتر را به خيابان ريخت و با ناسزاگويي ماموران شهرباني را از قلهك بيرون كرد.»

تاج‌الملوك، همسر اول رضاخان پهلوي نيز در طي خاطرات خود بارها به چنين  مواردي اشاره كرده‌است.

اين وضع بدين منوال ادامه داشت تا آنكه سال‌ها بعد، با لغو حق كاپيتولاسيون، امتيازات ويژه انگليسي‌ها از بين رفت و دست آنان از قريه قلهك كوتاه شد. اما سايه شوم استعمار بر اين باغ زيبا باقي ماند.

 باغ اسرارآميز

 انگليسي‌ها از گذشته با استقرار در رزيدانس (اقامتگاه تابستاني)قلهك در ماه‌هاي گرم سال، برخي امور سفارتخانه خود را نيز در اين محل انجام مي‌دهند. اين باغ و محفل‌ها و تصميمات گرفته شده در آن، تاثيرات فراوان بر تاريخ سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايران داشته است.

در دوره انقلاب مشروطه و درپي به توپ بستن مجلس توسط «لياخوف» روسي، از آنجا كه دولت انگليس مخالف سياست‌هاي روسيه در ايران بود، به آزادي‌خواهاني كه از مجلس جان سالم به در بردند، مثل دهخدا، تقي‌زاد و معاضدالملك پناه داد. همچنين به نظر مرحوم بهبهاني شمار زيادي از روحانيون و بازاريان و مردم ديگر در باغ قلهك بست نشسته و درخواست كردند تا سفير انگليس به آنها امان دهد و در حمايت از آنان و تحقق خواسته‌هايشان اقدام كند. اين جمعيت تعدادشان تا حدود چهارده هزارنفر نيز روايت شده است كه عمدتاً اهل بازار بوده و باغ سفارت را پركردند.

از ديگر ارتباطات اين باغ با پيشينه تاريخي ايران، حضور سفير و عوامل سفارت انگليس در ماه‌هاي گرم سال در اين باغ سبز و خرم و به رسميت شناختن حكومت و وليعهد ايران بود. در دوره عباس ميرزا، دو دولت روسيه تزاري و انگلستان، سلطنت ايران را در اولاد عباس ميرزا، نايب السلطنه به رسميت شناخته و آن را تضمين كردند؛ از اين رو چه در زمان فوت فتحعلي‌شاه و چه در زمان مرگ محمدشاه و هم