ماهيت و جايگاه بيت المال در كلام اميرالمومنين علي(ع) (1)

نگاهي اجمالي به موضوع «بيت المال» در نهج البلاغه:

بیت المال در نهج البلاغههدف از بيت المال تامين اهدافي بلند در حركت تكاملي انسان به سوي سعادت و معنويت و قرب الهي است. برخي از آن هدفها چنين است: هدايت مردم به سمت اخلاق كريمه و ارزشهاي معنوي، استقرار عدالت اجتماعي و اقتصادي در جامعه، ريشه كن كردن فقر از جامعه، رسيدگي به مصالح و منافع محرومان و مستضعفان و..

ماهيت و جايگاه بيت المال در كلام اميرالمومنين علي (ع) 
 

اين نوشتار نگاهي اجمالي به موضوع «بيت المال» در نهج البلاغه دارد. قلمرو مقاله تنها بخشي از سخنان امام علي (ع) در نهج البلاغه است نه تمامي سخنان آن حضرت.

هرچند گاهي فرازهاي نقل شده از نهج البلاغه براي چند عنوان مربوط به بحث مفيد است ولي براي طولاني نشدن نوشته از تكرار جز در يك يا دو مورد خودداري شده است.

اموال عمومي به اقسام گوناگوني مانند مشتركات عمومي و مباحات اوليه و مجهول المالك و درآمدهاي عمومي تقسيم مي شود ولي مقصود از بيت المال در اين نوشته اموالي است كه اختيار هزينه كردن آن به دست امام است مانند غنائم جنگي و خراج و جزيه و زكات و صدقات عامه و اوقاف عمومي و…
 
 
 

● منبع: روزنامه – جمهوری اسلامی
 
 
 
 
 
الف) جايگاه ثروت در اسلام

بي گمان از نگاه اسلام ثروت و مال در حيات مادي و معنوي انسانها نقش اساسي دارد. تا آنجا كه در برخي روايات از «تنگدستي» به «روسياهي در دنيا و آخرت» (1) و «مرگ سرخ» (2) و «مرگ بزرگ» (3) تعبير شده است.

در بعضي از روايات فقر موجب نقصان در دين و كاهش عقل و تحريك خشم معرفي شده است (4) از اين رو در دين مقدس اسلام به مقوله اقتصادي و معيشتي بشر در ابعاد مختلف آن توجه فراواني شده است. هرچند مطالب مربوط به اقتصاد به گونه اي پراكنده و جدا از هم مطرح شده ولكن بررسي و تحقيقي همه جانبه نشانه اين است كه مكتب اسلام داراي نظام اقتصادي ويژه اي است كه از وحي الهي نشات گرفته و در دامن عصمت رشد و نمو كرده و از ويژگيهاي بي شماري برخوردار است.

 

ب) جايگاه بيت المال

آنچه قابل توجه و دقت است اين است كه بيت المال در نظام اقتصادي اسلام بيشترين مباحث را به خود اختصاص داده و از جايگاهي ويژه برخوردار است. هدف از بيت المال تامين اهدافي بلند در حركت تكاملي انسان به سوي سعادت و معنويت و قرب الهي است. برخي از آن هدفها چنين است.

1 ـ هدايت مردم به سمت اخلاق كريمه و ارزشهاي معنوي.

2 ـ استقرار عدالت اجتماعي و اقتصادي در جامعه.

3 ـ رشد استعدادها و شكوفايي ابتكار و خلاقيت انسانها.

4 ـ ريشه كن كردن فقر از جامعه.

5 ـ رسيدگي به مصالح و منافع محرومان و مستضعفان و…

 

ج) ماهيت بيت المال

امام علي عليه السلام خطاب به عبدالله بن زمعه (5) (از پيروان و ياران آن حضرت) آن هنگام كه از او درخواست كمك مي كند ماهيت بيت المال را براي او روشن مي كند. او بيت المال را نه مال شخصي امام مي داند و نه مال فردي از مسلمانان بلكه بيت المال از آن مسلمانان است كه در اختيار امام مسلمانان گذاشته مي شود تا به عدل به مصرف مسلمانان برسد. حضرت مي گويد:

ان هذا المال ليس لي و لا لك ! و انما هو في للمسلمين و جلب اسيافهم. فان شركتهم في حربهم كان لك مثل حظهم و الا فجناه ايديهم لا تكون لغير افواههم (6)؛

اين اموال نه مال من و نه از آن توست بلكه غنيمتي گردآمده از مسلمانان است كه با شمشيرهاي خود به دست آورده اند. اگر تو در جهاد همراهشان مي بودي سهمي چونان سهم آنان مي داشتي و گرنه دسترنج آنان خوراك ديگران نخواهد بود.

 

د) آثار بيت المال

علي عليه السلام به بخشي از آثار و نقش بيت المال در زندگي مسلمانان اشاره كرده است. اين آثار چنين است:

 

1 ـ اصلاح امور

و تفقد امر الخراج بما يصلح اهله ! فان في صلاحه و صلاحهم صلاحا لمن سواهم و لا صلاح لمن سواهم الا بهم؛ لان الناس كلهم عيال علي الخراج و اهله (7)؛

خراج (بيت المال) را به گونه اي كه وضع ماليات دهندگان را سامان دهد وارسي كن ! زيرا بهبودي وضع ماليات و ماليات دهندگان سبب بهبودي امور ديگر اقشار جامعه است و تا امور ماليات دهندگان اصلاح نشود كار ديگران نيز سامان نخواهد گرفت؛ زيرا همه مردم نان خور ماليات و ماليات دهندگانند.

امام علي عليه السلام در اين فراز براي بيت المال نقش محوري قائل شده و اصلاح تمامي امور را بسته به اصلاح وضع ماليات و ماليات دهندگان دانسته است و اين نشانه جايگاه بلند بيت المال از نظر اسلام است. اگر دقت شود حقيقت مطلب همين است كه امام علي عليه السلام گفته است. بنابراين هرچند اقتصاد از نگاه امام علي عليه السلام آن گونه كه مكاتب مادي گرا مي گويند اصل نيست اما تاثير محوري و اساسي آن در اصلاح امور و رفع نابسامانيها مورد تاكيد قرار گرفته است.

 

2 ـ رفع نياز مردم به بيت المال

كلهم عيال علي الخراج و اهله (8)؛

تمام مردم نان خور ماليات و ماليات دهندگانند.

روشن است كه هيچ انساني به تنهايي نمي تواند نيازمنديهايش را برآورده كند از اين رو نياز به همياري بيت المال وجود دارد

 

3 ـ دوام حكومت

و لم يستقم امره الا قليلا (9)؛

حكومت با نابودي ماليات (بيت المال) جز اندكي دوام نمي آورد.

اين مطلب نيز از بديهات است كه اداره و دوام حكومت نيازمند بودجه است و يكي از راه حلهاي تامين هزينه دولت گرفتن ماليات است. جاي شگفتي از كساني است كه در زمان حاضر بحث از لزوم گرفتن ماليات براي اداره حكومت را مطرح مي كنند در صورتي كه امام علي عليه السلام حدود هزار و چهارصد سال پيش بر ضرورت ماليات براي استمرار حكومت تاكيد كرده است.

يادآوري اين نكته لازم است كه همان گونه كه گرفتن همه ماليات از عوامل بقاي حكومت است به ناحق گرفتن آن و يا ظالمانه مصرف شدن اش سبب سقوط حكومت خواهد شد.

 

4 ـ اصلاح و تقويت نيروهاي مسلح

ثم لا قوام للجنود الا بما يخرج ا