جامعه اسلامی ‌پیچیده در فتنه‌هاست

دكتر حسین سوزنچی

جامعه اسلامی یك جامعه بسیار پیچیده است. برخلاف جامعه كفر كه بسیار بسیط و ساده است. یكی از علل پیچیده بودن جامعه اسلامی در این است كه پیچیده در فتنه‌هاست. تا ادعای ایمان درجایی مطرح شود، فتنه و آزمایش‌های پیچیده آغاز می‌شود: "أحسِب النّاسُ أن یتْركُوا أن یقُولُوا آمنّا وهُمْ لا یفْتنُون؟" قرآن وقتی می‌خواهد دستور كشتن فتنه‌انگیزان را بدهد، تعلیل می‌كند كه: "الفتنه اشدّ من القتل" و این سخن دشواری است كه درك كنیم فتنه‌انگیزی، حتی از كشتن انسان‌ها نیز سخت‌تر و بدتر است.

قُلْ هـذِهِ سبِیلِی أدْعُو إِلى الله على بصِیره أناْ و منِ اتّبعنِی و سُبْحان الله و ما أناْ مِن الْمُشْرِكِین (سوره یوسف، آیه 108)

ظلم پیروان
حادثه عاشورا قیامی علیه ظلم بود. همیشه از ظلم یزیدیان- كه ظلم آشكار است- سخن گفته شده؛ اما ظلم عظیم‌تری در این حادثه هست كه اغلب مغفول می‌ماند و آن ظلم كوفیان مدعی پیروی از امام است. شاید فلسفه اصلی غیبت امام زمان(عج) هم نه ظلم ظالمان، بلكه ظلم پیروان باشد. یادمان باشد كه كوفیان اولین گروهی هستند كه بر امام حسین(ع) گریستند. پس هر گریه‌ای ارزش ندارد. اگر انسان در هنگامی كه باید از حق دفاع كند، دفاع نكند، فردای شهادت امام حسین، گریه كردن كه هیچ، قیام توابین به راه انداختن نیز سودی ندارد.

كوفیان دو دسته بودند. یك دسته به امام نامه نوشتند و از او دعوت كردند و یك دسته نامه ننوشتند. هر كدام از این دو دسته با وقوع حادثه عاشورا به سه دسته تقسیم شدند؛ یا به یاری امام شتافتند یا به جنگ با امام برخاستند و یا سكوت كردند. از این شش دسته تنها یك گروه همیشه به وظایف خود عمل كردند؛ هم نامه نوشتند و هم از امام حمایت كردند؛ مثل اكثر یاران امام. مثلاً حبیب بن مظاهر. یك گروه كه تعدادشان خیلی كم بود هم قبول شدند. كسانی كه نامه ننوشتند اما در آخر از امام حمایت كردند. مانند حربن یزید ریاحی و زهیر. اما چهار گروه باقی‌مانده، جهنمی شدند. باید توجه كرد كه عده زیادی بودند كه به امام نامه نوشتند اما به قتل او و غارت اموالش و اسیركردن اهل بیتش اقدام كردند. این، آن ظلم مهمی است كه همواره انسان را نگران می‌كند. نگران این‌كه نكند ما در زمره كسانی باشیم كه دعای ندبه می‌خوانیم، اما وقتی امام ظهور كند، به جنگ با او برخیزیم یا در خانه ساكت بنشینیم. آیه 11 و12 سوره بقره، رعب در دل می‌اندازد: "و إِذا قِیل لهُمْ لا تُفْسِدُواْ فِی الأرْضِ قالُواْ إِنّما نحْنُ مُصْلِحُون ألا إِنّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُون ولـكِن لاّ یشْعُرُون" ما خودمان را اهل صلاح می‌دانیم و كارمان را اصلاح جامعه می‌شمریم اما شاید واقعاً فساد می‌كنیم و خودمان نمی‌فهمیم.

پیچیدگی جامعه اسلامی
جامعه اسلامی یك جامعه بسیار پیچیده است. برخلاف جامعه كفر كه بسیار بسیط و ساده است. یكی از علل پیچیده بودن جامعه اسلامی در این است كه پیچیده در فتنه‌هاست. تا ادعای ایمان درجایی مطرح شود، فتنه و آزمایش‌های پیچیده آغاز می‌شود: "أحسِب النّاسُ أن یتْركُوا أن یقُولُوا آمنّا وهُمْ لا یفْتنُون؟" قرآن وقتی می‌خواهد دستور كشتن فتنه‌انگیزان را بدهد، تعلیل می‌كند كه: "الفتنه اشدّ من القتل" و این سخن دشواری است كه درك كنیم فتنه‌انگیزی، حتی از كشتن انسان‌ها نیز سخت‌تر و بدتر است.
در حكمت 93 نهج‌البلاغه آمده است: "دعا نكنید كه خدایا مرا به فتنه گرفتار نكن" چراكه بی‌شك همه به فتنه گرفتار می‌شوند؛ بلكه دعا كنید ‌"خدایا مرا از گمراهی‌های فتنه نجات بده." این فتنه‌ها به‌قدری شدید است كه حتی بسیاری از كسانی را كه در ابتدا حاضرند برای قیام امام حسین جان بدهند و برای او نامه می‌نویسند و او را به قیام دعوت می‌كنند، به‌تدریج قاتل امام حسین می‌شوند. به‌قدری شدید است كه در دوره 5 ساله حكومت علی(ع) سه جنگ توسط مسلمانان سابقه‌دار و ظاهرالصلاح علیه علی، اسوه عدالت، راه می‌افتد؛ دوتای آن‌ها به این دلیل كه علی ظالم است و سومی به این دلیل كه علی گناهكار (كافر) است! واقعاً مردم در جامعه آن زمان چگونه تحلیل می‌كردند كه علی را ظالم و گناهكار می‌شمردند. البته بسیاری از افرادی كه مدعی پیروی از علی بودند، به‌تدریج چنین موضعی اتخاذ كردند…

پیدایش فتنه‌
در خطبه 151 نهج‌البلاغه آمده است: فتنه در درجات پنهان (مدارج خفی) آغاز می‌شود. آغازش مثل یك جوان خوش‌قامت است ولی وقتی مستقر شد، دردآور و ناخوشایند می‌شود. در خطبه 93 حضرت می‌فرماید: "وقتی فتنه می‌آید، همه انكارش می‌كنند ولی وقتی رفت، همه می‌فهمند كه چه بر سرشان آمده است."
مطابق خطبه 50، فتنه در دو زمینه شروع می‌شود و رشد می‌كند: 1. اهواء تتبع 2. احكام تبدع؛ یا هوای نفس است (مانند جاه‌طلبی و دنیاطلبی و…) یا تغییر در مفاهیم نظری دین و پیدایش بدعت‌های دینی. این احكام یعنی احكام دین در مخالفت با دین! یعنی در جامعه دینی احكامی مطرح ‌شود كه حقیقتاً با كتاب خدا مخالف است و هدف كلی هم این است كه عده‌ای با توجیهات غیردینی و ناسازگار با كتاب خدا بر دیگران تسلط پیدا كنند. در این تعریف از فتنه، دین در برابر دین قرار می‌گیرد. یعنی احساسات مذهبی عده‌ای كه تحلیل عمیق ندارند و دین‌شناس واقعی نیستند، وسیل‌های برای مزاحمت و خلل‌آفرینی در دین قرار می‌گیرد.

گسترش فتنه
نمونه اول: بنی‌اسرائیل
آیا تا به حال اندیشیده‌اید كه چرا در ادبیات قرآنی، بنی‌اسرائیل تا این اندازه مورد توجه و تمثیل قرآن است. بنی‌اسراییل بنا به فرمایش قرآن بر همه بشریت برتری داده شدند: "یا بنِی إِسْرائِیل اذْكُرُواْ نِعْمتِی الّتِی أنْعمْتُ علیكُمْ وأنِّی فضّلْتُكُمْ على الْعالمین" (سوره بقره، آیات 47 و 122) این‌ها تنها امتی هستند در كل تاریخ كه دعوت پیامبرشان را به صورت دسته‌جمعی (به‌عنوان یك جامعه) پذیرفتند و با پیامبرشان بیعت كردند. امت‌های گذشته همیشه پیامبرشان را تكذیب می‌كردند و فقط معدود افرادی از هر امتی ایمان می‌آ] ]>