شیعیان عربستان؛ پروژه همزیستی و نقدهای انقلابی

مهمترین انتقاد وارده شده از طرف منتقدان این است که رابطه شیعیان عربستان با حاکمیت سعودی رابطه ظالم و مظلوم است و این رابطه نمی تواند منجر به همزیستی مسالمت آمیز شود.

حجت الاسلام غریبرضا

حجت الاسلام غریبرضا

آنچه در پی می آید، بخشی از سخنرانی حجت الاسلام حمید رضا غریب رضا، رییس موسسه گفت وگوی دینی است که در نشست تخصصی جریان شناسی جنبش های سیاسی معاصر با موضوع «تحلیل دو جریان شیعی همزیستی و انقلابی عربستان» به تحلیل این دو جریان پرداخته است.

* تاثیر جریان شناسی معاصردر انتقال تفکرات شیعی

جریان شناسی معاصر، امری است که در حوزه های علمیه کمتر به آن توجه می شود؛ در حالی که اگر تعامل جهانی قوی تری داشته باشیم، بهتر می توانیم اسلام را به دنیا معرفی و تفکرات شیعی را به انسان معاصر انتقال داده و همچنین فلسفه سیاسی تشیع و مسئله ولایت فقیه را به خوبی برای جهانیان ترسیم کنیم.

حوزه علمیه به عنوان مهمترین متولی دینی جامعه برای تعامل بهتر می بایست مخاطبین خود را دقیق تر بشناسد و محققین و مولفین حوزوی قبل از تحقیق و تالیف شناخت خود را نسبت به جریان ها و افکار مختلف عمیق تر و وسیع تر کنند.

دسته ای از نویسندگان به متون اصلی فرق و مذاهب مراجعه می کنند، ولی نگاهی تاریخی دارند؛ یعنی فقط متون کهن این فرق را مطالعه و نقد می کنند. این در حالی است که در ادیان و مذاهب فرقه های متعدد و جدیدی به وجود آمده که باید تفاوت های مبانی این جریان ها را شناخت. امروز جریان های فکری، سیاسی و حتی تبلیغی متعددی در وهابیت وجود دارد که اگر حوزه و حوزویان جریان های جدید وهابیت و سایر فرق و مذاهب را نشناسند و به طور مثال فقط به کتاب های ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب اکتفا کنند، قطعاً در تعامل و تقابل با وهابیت به مشکلات بزرگی برخورد می کنند. همچنین امروز جریان های مختلفی همچون جریان های سنتی، جهادی و اصلاح طلب در درون وهابیت فعال است و در فضای سیاسی و مذهبی عربستان حضور دارند که باید دقیقاً مورد ارزیابی و بازشناسی قرار گیرند.

*حکومت عربستان رسماً به شیعیان اجحاف می کند

بحث از اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان عربستان مسئله ای است که کتاب ها و سخنرانی های بسیاری را به سوی خود معطوف داشته، ولی حجم بحران ها، مشکلات و تبعیض های حکومت عربستان نسبت به قشر ضعیف و محروم شیعه در این کشور به اندازه ای وسعت دارد که بسیاری از زوایای این بحران همچنان پنهان است و آنان از مظلومیت فراوانی برخوردارند. از زمان تشکیل حکومت پادشاهی عربستان تا امروز، شیعیان در حاشیه زندگی کرده اند و سیاست تبعیض مذهبی در طول حاکمیت آل سعود نسبت به مذهب تشیع اعمال شده است.

*بازشناسی دو جریان همزیستی و انقلابی شیعیان در عربستان

پیروزی انقلاب اسلامی ایران نه تنها برای مسلمانان الهام بخشبود، بلکه برای همه حرکت ها و جنبش های شیعی و اسلامی و حتی فراتر از آن موجب تولد برخی حرکت ها و جنبش های مسیحیت در آمریکای لاتین شد، امروز شاهد نوعی بازخوانی مسیحی از انقلاب اسلامی ایران در کشورهای آمریکایی هستیم. «الهیات آزادی بخش» در آمریکای جنوبی، قرآئتی انقلابی از مبانی فکری مسیحی است که تحت تأثیر انقلاب اسلامی به وجود آمد؛ براین اساس فرصت بسیار مناسبی برای گسترش مطالعات و شناسایی این حرکت ها در جهت شناخت زوایای مختلف انقلاب اسلامی ایران در ابعاد جهانی ایجاد شده است.

انقلاب اسلامی ایران، شیعیان سراسر جهان را تحت تاثیر خود قرار داده که از جمله آنها شیعیان عربستان به ویژه جریان انقلابی آنها است و این موضوع موجب هراس حکومت عربستان و لرزش ارکان این حکومت شده است. هراس مسئولان سعودی در اقداماتی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی انجام داده و می دهند، کاملاً مشهود است.

* انقلاب اسلامی روح تازه ای در شیعیان عربستان دمید

انقلاب اسلامی روح تازه ای در شیعیان عربستان دمید و بعد از پیروزی انقلاب ایران، شیعیان عربستان نیز اعتراضات خود را شروع کرده و تظاهرات مختلفی برپا کردند که منجر به برخورد شدید پلیس و نیروهای امنیتی سعودی با تظاهرات ها شد و در این زد و خوردها تعداد زیادی کشته و دستگیر شدند و بسیاری از فعالان سیاسی برای حفظ جان خود از کشور عربستان گریختند.

با خروج فعالان سیاسی شیعه از کشور عربستان، اپوزیسیون شیعه در خارج شکل گرفت، این فعالان ابتدا در ایران، سپس در سوریه و در نهایت در لندن به فعالیت خود ادامه دادند و مقر این حرکت ها در لندن شکل گرفت.

تظاهرات هایی که در عربستان شکل گرفت، کاملاً رنگ و بوی انقلاب اسلامی ایران می داد، حتی شعارهای آن الهام گرفته از انقلاب اسلامی بود. به طور مثال در تظاهرات شعار «مبدؤنا حسینی، قائدنا خمینی»، به گوش می رسید که ترجمه شعار معروف ما یعنی «نهضت ما حسینی است، رهبر ما خمینی است» می باشد. کم کم اعتراضات گسترده تر شد و سازمان انقلاب اسلامی شکل گرفت. این سازمان بعدها به سازمان آزادی بخش شبه جزیره عربستان تغییر نام داد.

درباره راهبردهای این سازمان، می توان به هجرت رهبران و ایفای نقش مطلوب تر در خارج از عربستان، حرکت های مسلحانه برای پیروزی انقلاب شیعیان عربستان و تشکیل جبهه های متعدد برای پشتیبانی از سازمان اشاره کرد، اعضای این سازمان ابتدا به ایران، بعد از آن به دمشق و در آخر مقر خود را در لندن تاسیس کردند و در کنار فعالیت های خود به انتشار نشریه انقلاب اسلامی پرداختند.

به مرور زمان نام های مختلفی برای سازمان پدید آمد که آخرین نام آن جنبش اصلاحی شبه جزیره عربستان بود، همچنین نشریه انقلاب اسلامی نیز به مجله الجزیره العربیه تغییر نام داد، این تغییرات حاکی از تحول در افکار و اندیشه های رهبران سازمان بود و به تدریج سازمان شاهد تشکیل دو جریان درونی بود، یکی از این جریانات، همگرایی و تعامل با حکومت سعودی را قبول کرده به جریان همزیستی معروف شد و دیگری مخالفت با حکومت را همچنان در برنامه داشت که به جریان انقلابی شناخته شد.

سران جریان همزیستی دیداری با ملک فهد پادشاه عربستان داشتند و به نوعی صلح و آتش بس با حاکمیت عربستان را قبول کردند و بدین ترتیب مخالفت علنی شیعیان در خارج از عربستان علیه حکومت سعودی به نحوی تعطیل شد، از سوی دیگر حکومت نیز زندانیان سیاسی را آزاد نمود. افرادی که درتبعید بودند، اجازه ورود به کشور و کسانی که ممنوع الخروج بودند اجازه خروج پیدا کردند.

*مهمترین شخصیت های جریان سیاسی شیعه در عربستان

از مهمترین شخصیت های این سازمان می توان، شیخ حسن صفار را نام برد، ایشان مهمترین شخصیت و نماد گرایش همزیستی و گفت وگو در میان شیعیان عربستان است؛ البته جناب آقای صفار ابتدا موسس و نظریه پرداز جنبش و جریان انقلابی شیعیان و سازمان آزادی بخش شبه جزیره عربستان بوده است. شخصیت دیگر این جریان دکتر توفیق السیف است.

دکتر حمزه الحسن که پیشتر همکار آقای حسن صفار بود و سردبیری نشریه الجزیره العربیه را به عهده داشت، امروز همچنان روش انقلابی را در پی گرفته است و یکی از منتقدان جدّی جریان همزیستی و شیخ حسن صفار به شمار می آید. دکتر حمزه الحسن کتاب هایی در نقد جریان همزیستی نگاشته و استدلال های متعددی در مضار همکاری با حاکمیت عربستان مطرح کرده است.

آقایان عادل سلمان، حبیب ابراهیم، محمد حسین، جعفر شایب و فواد ابراهیم از دیگر شخصیت های مهم این سازمان هستند که گرایش های متفاوتی دارند. همگی پیشتر عضو سازمان آزادی بخش شبه جزیره عربستان بودند ولی امروز برخی رویکرد انقلابی را در پیش گرفته اند و برخی گرایش به همزیستی مسالمت آمیز دارند. البته اغلب این شخصیت ها، چه انقلابیون و چه اصلاح طلبان، شخصیت های متفکر، قوی و نویسندگان قابل توجه و افراد برجسته ای هستند که در نظریه پردازی ید طولایی دارند.

گرچه در سال 1993 توافقی میان برخی از اعضای سازمان با حکومت ایجاد شد و دفتر های خارج از کشور بسته شد ولی برخی مانند دکتر حمزه الحسن و دکتر فؤاد ابراهیم همچنان در لندن باقی ماندند و  مبارزات خود را ادامه دادند.

*جریان حزب الله حجاز

جریان حزب الله حجاز جریانی سیاسی و همسو با نظام جمهوری اسلامی بود که در ادامه کار رویکرد نظامی گرفت؛ البته در برخی نوشته های منتشر شده، عده ای این گروه را اهل تسنن همسو با ایران معرفی کرده اند که اشتباه است. این جریان سیاسی شیعه هستند و برخی رهبران آنان امروز در قم حضور دارند. برخی هم این حزب را زیر شاخه سازمان آزادی بخش عربستان به شمار می آوردند، ولی این جریان گروه مستقلی هستند که با سازمان آزادی بخش تفاوت هایی هم داشتند.

اختلاف نظرهایی در نوع مبارزه حزب الله حجاز و سازمان آزادی انقلاب اسلامی وجود داشت، ولی بعد از واقعه کشتار حجاج، جریان حزب الله به میدان آمد و مبارزه های مسلحانه را شروع کرد.

البته آمریکا نسبت به اقدامات محدود نظامی این جریان بسیار بزرگ نمایی کرد. تا جایی که انفجار بزرگی در منطقه خُبَر عربستان در «اقامتگاه افسران نیروی هوایی آمریکایی » انجام شد به این گروه منتسب گردید. این انفجار ضربه سنگینی به آمریکا بود و 19 کشته و بیش از 300 از نظامیان آمریکا زخمی شدند. آمریکا بعد از این انفجار، حزب الله حجاز، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران و حزب الله لبنان را متهم کرد.

*گرایش سیاسی شیعیان به ایران یا حاکمیت های عربی؟

کشورهای عربی با هدایت آمریکا تلاش بسیار دارند تا در مقابل الگوی انقلابی تشیع در ایران، الگوی جدیدی از تشیع خنثی و همسو با نظام سلطه جهانی و سیاست های استکباری را طراحی و در منطقه تثبیت کنند.  این اقدام در راستای ایجاد اسلام آمریکایی در مقابل اسلام ناب محمدی(ص) است و قصد دارد، دو جریان شیعی مخالف هم درست کند؛ یعنی شیعیان آمریکایی که با حاکمیت عربستان سازگاری و همزیستی داشته باشند و شیعیان ناب که در مقابل حاکمیت عربستان تسلیم نمی شوند؛ براین اساس تلاش حاکمیت های عربی این است که شیعه ای رسمی و با گرایش ملی در مقابل الگوی انقلابی اسلام ناب به وجود بیاورند.

* پروژه شیعه هراسی

امام خمینی(ره) تقابل عمیق اسلام ناب محمدی و اسلام آمریکایی را در عرصه های مختلف برای ما ترسیم نمودند، امروز با همین نوع تقابل؛ البته بسیار عمیق تر و پیچیده تر در سطح مذاهب روبرو هستیم؛ یعنی تشیع آمریکایی با تشیع ناب محمدی درگیر است و چالش دارد. تسنن آمریکایی با تسنن ناب درگیر است و اختلاف نظر دارد. به همین دلیل است که پروژه شیعه هراسی در نهایت به ایران هراسی یا حمله به اندیشه ولایت فقیه منجر می شود.

آمریکایی ها فضاسازی زیادی در جهت شکاف میان تشیع به عمل آورده اند. ترویج اصطلاح تشیع عربی و علم کردن شخصیت هایی به نمایندگی این جریان در کشورهای عربی و به راه انداختن سناریو شیعیان عرب در مقابل شیعیان فارسی و ایرانی هدفی جز ایجاد شکاف میان شیعیان و دور کردن آنان از الگوی جهادی و انقلابی تشیع در جمهوری اسلامی ایران ندارد. مسلما باید نسبت به این جریان هوشیار بود و تحرکات دشمن در این عرصه را زیرنظر گرفت.

*تلاش هوشیارانه برای تعامل و حفظ استقلال

جریان تشیع عربی توانسته در برخی کشورها نمایندگانی برای خود دست و پا کند. طبیعتا حاکمیتی مانند عربستان سعودی ها که از فرق سر تا نوک پا به آمریکا وابسته است، در اجرای این سیاست آمریکایی هم کوشا بوده است. ولی نکته قابل توجه این است که جریان همزیستی و گفتگو در عربستان که با حاکمیت تعامل داشته است، هوشیارانه عمل کرده است.

هدف اصلی حاکمیت عربستان از میدان دادن به تشیع، پاسخ واقعی به مطالبات سیاسی و اجتماعی و دینی شیعه نیست؛ زیرا برخوردهای تبعیض آمیز بعد از دوران اصلاحات در عربستان هم چنان ادامه دارد. سران سعودی به دنبال ایجاد جایگزینی شیعی نسبت به تفکر سیاسی جمهوری اسلامی درون عربستان هستند، ولی برخی رهبران شیعه توانستند با بهره برداری از این فضای به وجود آمده و تعامل با حاکمیت به برخی دستاوردهای مثبتی دست پیدا کنند.

ادعای ما نسبت به هوشیاری این جریان، به این جهت است که تا کنون عربستان نتوانسته از رهبران این جریان موضعی علیه نظام جمهوری اسلامی و رهبران سیاسی و دینی ایران بگیرد. به عکس در موارد متعددی رهبران این جریان به ایران سفر نموده و در کنفرانس های تقریب مذاهب شرکت کرده اند. ضمن این که جریان تندرو وهابی در عربستان شخصیت هایی مانند شیخ حسن صفار را نماینده ایران در عربستان معرفی می کند! بنابراین به اعتقاد ما بستر ایجاد شده توسط حکومت عربستان در راستای پروژه آمریکایی شیعیان عربی است، ولی برخی رهبران شیعه عربستان توانستند از این فضا جهت به دست آوردن برخی حقوق شیعیان استفاده کنند و از سویی هدف آنان برای تهاجم به ایران را ناکام بگذارند.

البته سخن این نیست که این جریان الگوی مطلوب فکری جمهوری اسلامی ایران در عربستان است، ولی سخن در بررسی واقعیت این حرکت و نگاه به نقدهایی است که از طرف جریان انقلابی به این جریان وارد شده است.

*نقدهای جریان انقلابی

نقدهای متعددی از طرف جریان انقلابی به گرایش همزیستی مسالمت آمیز به رهبری شیخ حسن صفار و اندیشمندان همسو با ایشان وارد شده است. برخی از این منتقدان رفقیان دیروز شیخ صفار بودند، مانند دکتر حمزه الحسن و دکتر فواد ابراهیم و برخی دیگر از جریان حزب الله حجاز و گروه های همسو با این جریان هستند.

نگاه منفی به جریان همزیستی و انتقاد به این جریان بدون بررسی دستاوردهای جریان هم زیستی شیعیان عربستان منطقی نیست، از جمله دستاوردهای این جریان، برداشته شدن دیوار بی اعتمادی اندیشمندان سعودی با شیعیان، کاهش خصومت های سعودیان با شیعیان و تحت تاثیر افکار شیعی قرار گرفتن برخی اندیشمندان سعودی و نفوذ خوب شیعیان در جامعه عربستان است. این نفوذ هرگز به اکتفا به شیوه انقلابی محقق نمی شد. این نفوذ به اندازه ای بود که شیعیان توانستند در شوراهای شهرداری شرکت کنند و حتی مطالبه شیعیان در داشتن وزیر شیعه را علناً مطرح کردند. این تحولات وهابیت را واقعاً در موضع انفعال قرار داد و باعث شد شیعیان به خوبی به میدان آمده و هویت خودی نشان دهند.

*اتفاقی که در تاریخ عربستان بی سابقه است

برای عربستان که جامعه ای تک صدایی بوده به ویژه روشنفکران این کشور، شنیدن دیدگاه های شیعیان جالب و تأثیرگذار است همچنین اجازه چاپ 20 کتاب شعیه مانند مثل صحیفه سجادیه در تاریخ عربستان بی سابقه است.

دیدارهای زیادی میان رهبران جریان همزیستی با متفکران، فعالان اجتماعی و حتی برخی رهبران معتدل و غیرتکفیری جریان وهابیت انجام شده است که در تلطیف فضای فکری عربستان و منفعل کردن جریان تکفیری وهابیت تأثیرمثبت داشته است.

حضور شیعیان در شبکه های ماهواره ای و مطبوعات و ارایه دیدگاه های خود در جامعه ای که نهاد دینی آن در فتواهای رسمی خود شیعه را تکفیر می کردند، بسیار قابل توجه است.

شیخ حسن صفار در چندگفتگوی طولانی با عبدالعزیز قاسم یکی از روزنامه نگاران مشهور عربستان ضمن پاسخ به پرسش های متعدد اعتقادی او، توانست چهره واقعی باورهای شیعه را در برابر آماج شبهات وهابیت نشان دهد. این گفتگو که به مکاشفات صفاریه مشهور شد همچنین مصاحبه ها و مقالات و کتب متعدد ایشان در موضوع گفتگو و تقریب مذاهب و همزیستی مسالمت آمیز یقینا در تغییر فضای فکری عربستان تأثیرجدی داشته است.

مناظره ای که جناب شیخ حسن صفار با آقای شیخ البریک یکی از روحانیان معتدل وهابی در شبکه ای ماهواره ای انجام داد، پیروزی قدرتمندی برای اعتقادات شیعه به شمار می آمد؛ البته باید اذعان داشت این دستاوردها همچنان حداقلی و به اندازه ای است که حکومت عربستان اجازه بدهد، ولی شروع این جریان مثبت است و می تواند با استمرار حرکت دستاوردهای بیشتری داشته باشد.

*منافع عربستان در تعامل ظاهری با شیعیان

حکومت عربستان نیز در مقابل دستاوردهایی کسب کرده که با بررسی و مقایسه آنها می توان در یافت برآیند جریان همزیستی موافق یا مخالف منافع شیعیان عربستان است.

اولین دستاورد حاکمیت عربستان از جریان همزیستی این است که حاکمیت این کشور به رسمیت شناخته شد و برای شیعیان عقب نشینی به حساب آمد که منتقدان بر روی این مطلب تاکید می کنند.

نمونه دیگر موضعی بود که فعالان این جریان نسبت به جنگ میان عربستان با جنبش الحوثی اتخاذ کردند. در بیانیه ای که صادر کردند، هر چند انتقادی گذرا نسبت به حاکمیت عربستان برای ورود به جنگی بی فایده مطرح کرده بودند، ولی جنبش مظلوم شیعیان یمن را متهم کرده بودند. طبیعی بود که این موضع تحت فشار سنگین حاکمیت عربستان اتخاذ شده بود، اما به هر حال نشان داد که عربستان می تواند در بحران های سیاسی از این جریان استفاده کند.

برخی منتقدین تغییر راهبرد سازمان به همزیستی را نوعی کودتا تفسیر می کنند و این تغییر روش را به سود حکومت عربستان دانسته وتاکید دارند این تغییر استراتژی در زمانی انجام شد که جریان معارضه و اپوزسیون شیعه در اوج قدرت خود قرار داشت و می توانست با اصرار بر مبارزه به دستاوردهای بسیار بیشتر و کارآمدی برسد. در نتیجه این تعامل باعث رام شدن حرکت توفنده و انقلابی شیعیان  شده است.

برخی دیگر معتقد هستند تمامی این تحولات صوری و ظاهری است و تغییری اساسی و واقعی در رفتار حکومت سعودی در تعامل با شیعیان به وجود نیامده است.

مهمترین انتقاد وارده شده از طرف منتقدان این است که رابطه شیعیان عربستان با حاکمیت سعودی رابطه ظالم و مظلوم است و این رابطه نمی تواند منجر به همزیستی مسالمت آمیز شود.

البته منتقدان انقلابی هم بر تعامل با روشنفکران و اصحاب اندیشه عربستان تأکید دارند و گفتگوی مذاهب را نقد و رد نمی کنند، ولی نسبت به تعامل و همکاری با حاکمیت اشکالاتی جدی مطرح می کنند.

*دیدگاه میانه

نگاه معتدل در این اختلاف، با نگاهی به سیره اهل بیت(ع) روشن می گردد، در سیره اهل بیت(ع) نیز تعامل برخی اصحاب با حاکمیت های جور بر اساس اصل تقیه با هدف تأمین حقوق شیعیان توصیه می شده، ولی این نوع تعامل به ضرر شیعیان و فعالیت های آنها نبوده و برآیند حرکت همواره به نفع جامعه شیعی بوده است. برای ارزشگذاری حرکت همزیستی شیعیان عربستان باید بدون تعصب های سیاسی، منصفانه دستاوردها و مضار این جنبش را فهرست نمود و در پایان به این جمع بندی رسید که این گرایش چه مقدار به سود شیعیان بوده است؟

*نقدی بر هر دو جریان

نقدی که به هر دو جریان وارد است، این که اهداف آنان محدود می باشد، مبارزات جریان همزیستی و انقلابی، امروز فقط بر محور دفاع از حقوق شیعیان می چرخد. جریان مطالبه حقوق شیعیان با توجه به شرایط شیعیان عربستان ضرورت و لازم است، ولی کافی نیست. با توجه به رشد گفتمان تمدنی تشیع در ایران که با تجربه ورود به حاکمیت تا عرصه های اسلامی کردن نظام های علوم انسانی و جنبش نرم افزاری به پیش رفته است، مناسب است شیعیان عربستان هم فراتر از بحث حقوق شهروندی به افق های فکری وسیع تری وارد شوند؛ البته برخی اندیشمندان و متفکران شیعه عربستان هم درباره نواندیشی دینی و اجتهاد معاصر مباحث معرفتی جدید و ارزشمندی ارایه کرده اند که در جای خود قابل تقدیر است.

*نزاع شیعیان به سود حاکمیت عربستان است

در پایان باید گفت که نزاع درون خانواده شیعه به سود حاکمیت عربستان است و باعث گسست انسجام درونی اقلیت شیعی در این کشور خواهد شد. راهکاری که برای جلوگیری از پیدایش این نزاع ارائه می شود این است که دو جریان باید در عرصه فکری و سیاسی به تقسیم کاری منطقی برسند. گرایش های انقلابی و اصلاح طلبانه باید با هماهنگی و اهداف مشترک هر کدام در لایه و سطحی گفتمانی مبارزه را ادامه دهند تا با تعامل درونی میان شیعه، بتوانند به دستاوردهای حداکثری برسند. به عبارت دیگر ضمن حفظ تعامل با سایر مذاهب به گفتگو و ایجاد انسجام درون شیعی بهای کافی بدهند.

منبع: حوزه نیوز